Witamy w
  
Zarząd Główny

Łazienki Królewskie
Ermitaż - Warszawa
tel.  (22) 6296226
fax  (22) 6224674

 

Mapa Światowego Dziedzictwa

    
    Map24 po polsku

 

      

Społeczne ratowanie zabytków polskich za granicą

    Towarzystwo Opieki nad Zabytkami w swojej powojennej działalności pierwsze próby ratowania zabytków polskich na Kresach Wschodnich podjęło dwadzieścia lat temu w formie młodzieżowych obozów konserwatorskich w Żółkwi we współpracy z Ukraińskim Towarzystwem Ochrony Zabytków, Historii i Kultury. Niezmordowanym inicjatorem i opiekunem prac był dr Janusz Smaza, wtedy wiceprzewodniczący Społecznej Komisji Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej TOnZ.
Inną formą udziału TOnZ w trosce o polskie zabytki były organizowane od 1992 r. pod kierunkiem prof. Ryszarda Brykowskiego i dr. Tadeusza Rudkowskiego kursy dla miłośników polskich zabytków i pamiątek historycznych, w których w tym okresie wzięło udział ponad 200 osób z Litwy, Łotwy, Białorusi i Ukrainy. Poza tym wybitni specjaliści z Towarzystwa podejmowali się prac inwentaryzatorskich i dokumentacyjnych, a także konserwatorskich we współpracy z polskimi instytucjami takimi, jak np. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Stowarzyszenie Wspólnota Polska i przede wszystkim Ministerstwo Kultury, które w większości prace te finansowało.

    Udział TOnZ w działaniach konserwatorskich za granicą wyraźnie zwiększył się w ostatnich latach, zwłaszcza od czasu, kiedy powstał w tym zakresie ministerialny program operacyjny pod nazwą Dziedzictwo Kulturowe Za Granicą i Towarzystwo mogło składać oferty w konkursach na te prace.

    Zanim jednak zaistniały takie możliwości, staraniem TOnZ w latach 2004-2006, po części ze środków z 1% od podatków, zrealizowana została konserwacja pomnika nagrobnego Herbertów na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie oraz konserwacja w kaplicach św. Trójcy i Matki Boskiej w kolegiacie w Żółkwi, a także tamże restauracja grobowca św. Męczennika. W pracach tych, prowadzonych pod kierunkiem dr. J.Smazy brali liczny udział studenci warszawskiej i krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.
W roku 2007 dzięki środkom ministerialnym kontynuowane były prace w kolegiacie pod wezwanie św. Wawrzyńca w Żółkwi (konserwacja i restauracja sklepienia w nawie głównej, część wschodnia i zachodnia), konserwacja i restauracja nagrobka Marka Sobieskiego (brata króla) z XVII/XVIII wieku w dawnym kościele dominikańskim, obecnie cerkwi greko-katolickiej także w Żółkwi. Oprócz tego wykonana została dokumentacja i profilaktyczna konserwacja fragmentów nagrobków Rodziny Sieniawskich z XVI/XVIII wieku w kaplicy zamkowej w Brzeżanach na Ukrainie.
W roku 2008 udało się dokonać restauracji 5 nagrobków na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, kontynuować konserwację i restaurację sklepień prezbiterium w kolegiacie św. Wawrzyńca w Żółkwi, zdokumentować zachowane nagrobki Sieniawskich w magazynach Lwowskiej Galerii Sztuki w Olesku, i podjąć prace zabezpieczające przy pomniku Kilińskiego w Parku Stryjskim we Lwowie.
Po raz pierwszy TOnZ podjęło się prac konserwatorskich i restauratorskich nie na Kresach Wschodnich, a w Szwajcarii, gdzie przywrócona została świetność polskim pamiątkom w Rapperswillu, to jest nagrobkowi założycieli tamtejszego Muzeum Polskiego (W.i K. Platerowie i H.Bukowski) oraz Polskiej Kolumnie Wolności – Kolumnie Barskiej.

    W 2009 roku TOnZ podjęło się konserwacji siedmiu nagrobków na Cmentarzu Łyczakowskim ( w tym wielkiej urody pomnika Artura Grottgera). Są to prace prowadzone wspólnie przez polskich i ukraińskich specjalistów konserwacji kamienia w ramach międzynarodowego projektu obejmującego także nagrobki ukraińskie, ormiańskie, niemieckie i węgierskie dzięki czemu możliwe jest ratowanie śladów wielokulturowości dawnego Lwowa.
Ponadto dokończona została konserwacja i restauracja 12-metrowego pomnika Kilińskiego, a także kontynuowane były prace nad przywróceniem pierwotnego wystroju wnętrza w tak ważnej dla historii Polski kolegiacie w Żółkwi. W tym roku były to prace przy sklepieniu (tynki, sztukateria,kamieniarka – złocone i polichromowane) oraz przyściankach (marmoryzacje) potężnej kopuły świątyni. Po raz dziewiętnasty wzięły w tym udział grupy studentów polskich uczelni konserwatorskich w formie praktyk zawodowych prowadzonych pod kierunkiem doświadczonych konserwatorów-restauratorów dzieł sztuki.
Dla uczczenia Roku Słowackiego Towarzystwo podjęło się restauracji XIX-wiecznych nagrobków związanych z rodziną Wieszcza, znajdujących się na Cmentarzu Rossa w Wilnie (nagrobek Euzebiusza Słowackiego – ojca poety i i nagrobek Augusta Becu – ojczyma0 oraz na Cmentarzu Tunickim w Krzemieńcu – (nagrobek matki, Salomei Becu).
We Francji, w miejscowości Dourges (departament Nord- Pas- de- Calais), w roku bieżącym został wspaniale odrestaurowany, rzec można przywrócony do stanu dawnej świetności, drewniany ołtarz – zwany „Kapliczką Bożego Narodzenia”, dzieło polskiego rzeźbiarz Jana Szczepkowskiego; jego historia znana jest czytelnikom z artykułu Katarzyny Chrudzimskiej-Uhery w nr 8/2009 „Spotkań z Zabytkami”. Bardzo zły stan zachowania całego obiektu sprawił, że zatracone były jego wartości artystyczne. Wielomiesięczna praca nad ich odzyskaniem, po mistrzowsku wykonana przez znakomitego polskiego konserwatora drewna Andrzeja Kazberuka pozwoliła zajaśnieć dziełu pierwotnym blaskiem i przyniosła wiele radości i satysfakcji nie tylko polskim inicjatorom i wykonawcom, ale też miejscowej Polonii.

    Potrzeby w zakresie ratowania polskiego dziedzictwa, w czym w miarę swoich możliwości uczestniczy nasze Towarzystwo, a co nie byłoby możliwe bez zaangażowania i merytorycznego, i finansowego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w tym przede wszystkim Departamentu Dziedzictwa Kulturowego z jego dyrektorem, Jackiem Milerem na czele, są ogromne. Cieszy jednak każdy uratowany ślad polskiej historii i kunsztu polskich artystów, w czym tak istotną rolę odgrywają wybitne umiejętności i ofiarność polskich konserwatorów.

Ewa Siurawska
Tekst opublikowany w Spotkaniach z Zabytkami nr 11/2009

Prowrót na stronę główną.