Towarzystwo Opieki nad Zabytkami

KOMITETY   TOnZ   W   POLSCE





Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Sztuki Żydowskiej w Polsce
Prezes: JAN JAGIELSKI

Społeczny Komitet Opieki nad Zabytkami Cmentarza Ewangelicko- Augsburskiego w Warszawie
Prezes: WITOLD STRAUS

Społeczny Komitet Ochrony Zabytków nad Bzurą w Łęczycy
Prezes: WOJCIECH MIKOŁAJ GRONECKI
Telefon: (0-46) 837-11-00
Adres: Zamek Łowicz, ul. Zamkowa 1, 99-400 Łowicz

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Witold Straus

30 LAT RATOWANIA ZABYTKÓW CMENTARZA EWANGELICKO-AUGSBURSKIEGO W WARSZAWIE

W 1972 roku Stowarzyszenie Historyków Sztuki dokonało krytycznej oceny obowiązującej od dziesięciu lat ustawy o ochronie dóbr kultury. Jednym z wniosków wynikających z tej oceny była konieczność reaktywowania szerokiego ruchu społecznego na rzecz opieki nad zabytkami, bowiem administracja państwowa nie mogła sprostać rozległym i stale rosnącym zadaniom. Prof. Stanisław Lorentz, dyrektor Muzeum Narodowego i prezes Towarzystwa Przyjaciół Warszawy, wystąpił z inicjatywą reaktywowania Towarzystwa Opieki nad Zabytkami (działającego w latach 1906 - 1944) oraz utworzenia Społecznego Komitetu Opieki nad Starymi Powązkami, powierzając jego organizację Jerzemu Waldorffowi. Wiosną 1974 roku zostaje utworzone Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, a następnie "Komitet Powązkowski" będący jednostką organizacyjną tego Towarzystwa. Wykorzystując roczne doświadczenie tego Komitetu, Komisja Ochrony Zabytków Towarzystwa Przyjaciół Warszawy zainicjowała 6 stycznia 1976 roku tworzenia podobnych komitetów chroniących zabytki cmentarne przy różnych parafiach i gminach wyznaniowych. Wkrótce komitety takie lub komisje podjęły działalność, między innymi na obu cmentarzach ewangelickich, na cmentarzach prawosławnym, żydowskim, muzułmańskim i katolickim na Bródnie.
Działalność "Komitetu Powązkowskiego" jest powszechnie znana, wielokrotnie opisywana i propagowana w prasie, radiu i telewizji. Mniej znana jest akcja ratowania zabytków na innych cmentarzach warszawskich, a przecież jej wyniki są niebagatelne. Warto przybliżyć społeczeństwu dorobek działań społecznych na tym polu, na przykład na cmentarzu ewangelicko-augsburskim przy ulicy Młynarskiej.
Cmentarz przy ulicy Młynarskiej 54/56/58, jako obiekt wysokiej klasy, jest wpisany do Rejestru Zabytków m. st. Warszawy pod numerem 311. Założony został w 1792 roku, a więc dwa lata później niż Cmentarz Powązkowski, i w ciągu dwustu lat istnienia wzniesiono na nim ogromną liczbę pomników, będących działami wybitnych polskich artystów i rzemieślników. Zwłaszcza w XIX wieku, kiedy obcy zaborca nie zezwalał na stawianie pomników w miejscach publicznych, cmentarz stał się prawdziwą galerią sztuki. Zarówno wyjątkowe nagromadzenie dzieł rzeźbiarskich, jak i fakt zaprojektowania cmentarza przez wybitnego architekta Szymona Bogumiła Zuga, uczyniły z tego obiektu artystyczną całość, wyróżniającą się wśród innych cmentarzy szczególnymi walorami. Warto dodać, że na cmentarzu zostali pochowani ludzie różnych narodowości, a nawet różnych wyznań, odgrywający w życiu naszego narodu wybitną rolę. Zwłaszcza w I poł. XIX wieku chowano na nim także osoby wyznania prawosławnego, greckokatolickiego i innych, a część cmentarza wydzielono także dla muzułmanów, zwłaszcza służących w wojsku carskim (tzw. cmentarz kaukaski). Warto pamiętać, że na cmentarzu tym spoczywa między innymi Samuel Bogumił Linde, twórca słownika języka polskiego, rodzina Kolbergów, zasłużonych dla kultury polskiej, rodziny Wolffów i Gebetnerów, prawie pięćdziesięciu muzyków i kompozytorów, ponad pięćdziesięciu artystów scen polskich, wielu wybitnych architektów i urbanistów, działaczy społecznych i politycznych, dziennikarzy i literatów, ekonomistów, bankierów, handlowców i przemysłowców, naukowców, farmaceutów i lekarzy, inżynierów, artystów plastyków, pedagogów, prawników, wybitnych sportowców, wojskowych, a także działaczy niepodległościowych - uczestników powstań w 1794, 1831 i 1863 roku, legionistów i obrońców Warszawy z lat 1914-1920 oraz uczestników walk o niepodległość z lat 1939-1945.
Wkrótce po apelu Towarzystwa Przyjaciół Warszawy kilkuosobowy zespół przystąpił do pracy. W skład Komisji działającej na cmentarzu ewangelicko-augsburskim weszli przede wszystkim: Zygmunt Ciok (1928-1985) przewodniczący Podkomisji Cmentarzy Zabytkowych TPW, Bogumił Gajdeczko, Romuald Welder, Alicja Lewandowska, Piotr Suliborski (intendent cmentarza) oraz Barbara Świtakowska. Komisja stanęła przed bardzo trudnym zadaniem z uwagi na zniszczenia w czasie wojny ksiąg cmentarnych i zasobów archiwalnych. W tej sytuacji pierwszym zadaniem było wykonanie inwentaryzacji pomników oraz pozyskanie dokumentacji fotograficznej i faktograficznej. Spowodowano aktywniejszą działalność w tym zakresie Biura Dokumentacji Zabytków, które sporządzało tzw. "białe karty" najcenniejszych obiektów, oraz Działu Dokumentacji Instytutu Sztuki PAN, który sporządzał dokumentację fotograficzną. Już w latach 1976-1978 przekazano stołecznemu konserwatorowi zabytków pierwsze wykazy obiektów zabytkowych do weryfikacji oraz wnioski w sprawie konieczności prowadzenia pilnych prac konserwatorskich. Dzięki temu już na przełomie lat 70. i 80. na zlecenie tegoż konserwatora prowadzono kilka kompleksowych prac, miedzi innymi żeliwnej kaplicy Braeunigów. Przez siedem lat gromadzono dokumentację i kiedy ustalono, co należy chronić i jaki jest stan obiektów, przystąpiono do prac organizacyjnych, efektem których było formalne utworzenie Społecznego Komitetu Opieki nad Zabytkami Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie jako jednostki organizacyjnej Towarzystwa Opieki nad Zabytkami.
Inauguracyjne zebranie Komitetu odbyło się 23 lutego 1984 roku. Honorowym przewodniczącym został prof. Stanisław Lorentz (1899 - 1991), przewodniczącym Zarządu Komitetu - inż. Tadeusz Szmalenberg (1919-2003) wiceprzewodniczącym - Ludwik Lilpop (1918-1993), sekretarzem - inż. Alicja Lewandowska; działem orgainzacyjno-prawnym kierował mec. Jerzy Gaede, działem finansowym - Ludwik Lilpop przy pomocy Hanny Rondthaler, działem historyczno-dokumentacyjnym - mgr Eugeniusz Szulc (1919-1991), a w skład zespołu weszli między innymi profesor Wydziału Architektury PW Anna Czapska, dr Robert Kunkel, Wiesław Maciuszko (1916-1995) i Barbara Świtakowska, działem realizacji konserwatorskich kierował dr Aleksander Bursche, a w skład zespołu weszli także inż. Wojciech Zdzieszyński, profesor Akademii Sztuk Pięknych Adam Roman, inż. Włodzimierz Breiter i inż. Ryszard Brych. Warto dodać, że w składzie komitetu znaleźli się również ks. senior Jan Walter (1934-1995), ks. proboszcz Włodzimierz Nast., wojewódzki konserwator zabytków arch. Feliks Ptaszyński, przewodniczący warszawskiego oddziału TOnZ mgr Witold Straus, kierownik działu dokumentacji Instytutu Sztuki PAN doc. dr Ryszard Brykowski, wicedyrektor Państwowego Muzeum Archeologicznego mgr Michał Dessoulavy i inni.
Na skutek działań wojennych w 1939 i 1944 roku cmentarz został poważnie zniszczonym a ponadto wraz z upływem czasu destrukcja cennych obiektów szybko postępuje. Głównym celem działalności Komitetu jest więc rewaloryzacja i konserwacja zabytkowych pomników, będących świadectwem polskiej kultury materialnej, wpisanych na listę prawnie chronionych zabytków. Komitet swoje cele i zadania realizuje przez pobudzanie najszerzej pojętej inicjatywy społecznej w dziedzinie ochrony zabytków, otaczanie bezpośrednią opieką zabytków cmentarza i w miarę możliwości podejmowanie prac konserwatorskich oraz nadzór nad ich wykonaniem, gromadzenie środków finansowych na ten cel, a także informowanie społeczeństwa o stanie, w jakim się znajdują obiekty zabytkowe oraz o podjętych przez Komitet staraniach zmierzających do ich zabezpieczenia. Komitet współpracuje ściśle z Radą Parafialną Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Św. Trójcy, z Zarządem Cmentarza oraz wojewódzkim i stołecznym konserwatorem zabytków. W latach 1984-2003 Komitet doprowadził do renowacji i konserwacji ponad 220 pomników, nagrobków, kapliczek i zabytkowych ogrodzeń o dużej wartości historycznej i artystycznej, w większości nieposiadających żyjących opiekunów, którzy mogliby partycypować w kosztach wykonania niezbędnych prac konserwatorskich.
Wśród kompleksowo zrewaloryzowanych obiektów można wymienić kilka dużych i cennych jak na przykład kaplice Dückertów, Jungów, Moehringów i Granzowa, a także grobowce z pomnikami wybitnych mieszkańców Warszawy - Adolphów, Bandtke-Stężyńskich, Brunów, Bauerów, Weiglów, Eckeltów, Fiszerów, Fuchsów, Westenricków, Geyerów i Nehringów, Macińskich, Wellischów, Hirszowskich, Kirkowów, Klawe i Spiessów, Malczów, Stopczyków, Neugebauerów, Oldenburgów, Radoszkowskich, Troszków, Manzla i Sochackiej.
Ponadto staraniem Komitetu zrealizowana została odbudowa i naprawa wschodniego i południowego muru cmentarnego, budowa lapidarium, w którym zostały umieszczone płyty nagrobne ze zlikwidowanych grobów. Przeprowadzono też konserwację zabytkowej zieleni cmentarnej, a także wydano publikacje informacyjno-popularyzatorskie oraz umieszczono tablicę pochowanych tu osób zasłużonych. Warto dodać, że w 1989 roku ukazało się w wydawnictwie PIW monumentalne opracowanie Eugeniusza Szulca "Cmentarz Ewangelicko-Augsburski w Warszawie" oraz w wydawnictwie KAW - "Cmentarze Ewangelickie w Warszawie" z historycznym wstępem dra Tadeusza Rudkowksiego.
Osobną sprawą jest utrzymanie w należytym stanie zakonserwowanych już pomników. Zarząd cmentarza nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi i technicznymi, aby objąć opieką wszystkie zrewaloryzowane obiekty zabytkowe. Sytuacja ta nakłada na osoby mające groby rodzinne na cmentarzu obowiązek utrzymania tych obiektów w porządku. Toteż Komitet apeluje do ludzi dobrej woli o przyjęcie roli honorowego opiekuna zabytków cmentarza oraz utrzymywanie w dobrym stanie wybranego, odrestaurowanego obiektu.
Komitet nie jest w stanie o własnych siłach sfinansować wszystkich pilnych działań konserwatorskich i ma świadomość, że jeśli nie uzyska funduszy na ten cel, część obiektów skazana będzie na unicestwienie, zwłaszcza że do dziś nie usunięto wszystkich śladów wojny.
Prace konserwatorskie są bardzo kosztowne, od kilku tysięcy złotych w wypadku napraw uszkodzonych obiektów do kilkudziesięciu tysięcy w wypadku pełnej konserwacji dużego grobowca. Dlatego ważną działalnością Komitetu jest pozyskiwanie funduszy ze wszelkich możliwych źródeł, co w ostatnich latach przychodzi z wielkim trudem. W ciągu dwudziestu lat Komitet miał różnych życzliwych mecenasów, między innymi Państwową Służbę Ochrony Zabytków, Monopol Loteryjny, Fundację Kultury, Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej, Parafię Św. Trójcy, Fundusz Ochrony Środowiska, Związek Artystów Scen Polskich, Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne, Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne, Towarzystwo Lekarskie Warszawskie oraz inne instytucje państwowe i prywatne. Ogromną wagę Komitet przywiązuje do ofiarności społeczeństwa, w tym corocznej kwesty organizowanej z okazji Święta Zmarłych.
Dorobek Komitetu można wyrazić właściwie w jednym zdaniu: zrewaloryzowano ponad 220 obiektów cmentarnych. Jaka praca się za tym kryje, ile to wymagało czasu, starań, wysiłku ze strony członków Komitetu i konserwatorów zabytków, może ocenić tylko ten, kto sam choć przez krótki okres brał udział w takiej działalności.

Opublikowano w Roczniku Warszawskim XXXII, 2004 r.






START   STRUKTURA   STATUT I UCHWAŁY   RELACJE   KOMITETY   ODDZIAŁY   OFICYNA WYDAWNICZA   "SPOTKANIA Z ZABYTKAMI"   ARCHIWUM   Przyłącz się!   e-mail